Blog

Transformatie13 nov 20267 min leestijd

Uw spreadsheet is een model. Hij weet het alleen nog niet.

Voedingsbedrijven vertellen ons dat hun data een puinhoop is. Dan openen ze een spreadsheet met zes jaar geschiedenis, kleuren die iets betekenen en formules waar niemand aankomt. Een notitie over wat er al in zit.

JordanOsaka

Bijna elk voedingsbedrijf dat we spreken, zegt een of andere versie van dezelfde zin: “We zijn nog niet klaar voor AI. Onze data is een puinhoop.”

Dan opent iemand een spreadsheet. Met zes jaar geschiedenis, een tabblad voor elk seizoen, kleuren die iets betekenen en formules waar niemand aan durft te komen. De data blijkt helemaal geen puinhoop te zijn. Ze stond alleen op een plek die niemand een database noemt.

Dit stuk gaat over die spreadsheet: wat er al in zit, wat er bij goed lezen boven water komt en wat er verandert zodra hij weet wat hij is.

Dit is Kees

Kees beheert de koelcellen bij Van Dijk Fruit, een appelteler met eigen pakstation in Geldermalsen, in de Betuwe. (Het bedrijf is verzonnen, maar Kees kent u vast.) Ze telen vier rassen: Santana, Elstar, Boskoop en Jonagold. Na de pluk gaan de appels in zes cellen. Drie zijn gewone koelcellen. Drie zijn ULO-cellen: afgesloten cellen met weinig zuurstof, waarin een appel het grootste deel van een jaar goed blijft. Het addertje: zodra een ULO-cel opengaat, begint voor alles erin de klok te lopen.

Sinds 2020 houdt Kees één werkmap bij. Elke ochtend om zes uur opent hij die, vult in wat er de deur uit is gegaan en controleert de temperaturen. Staat een partij te lang, dan kleurt hij de rij geel. Op vrijdag gaat het overzicht naar de afnemers: een supermarktketen, een fruithandelaar, een Duitse importeur, een Britse importeur en de boerderijwinkel.

Vraag Kees of hij een datamodel heeft en hij moet erom lachen. Hij heeft een spreadsheet.

Wat er al in zit

Lees de werkmap zoals een model dat zou doen, en het meeste werk blijkt al gedaan.

De dingen. Elke rij is een partij kisten. Eén kolom noemt de cel, een andere het ras, weer een andere de afnemer aan wie de partij is toegezegd. Dat zijn vier soorten dingen en hoe ze met elkaar samenhangen, en meer is een datamodel niet.

De regels. Eén formule zegt hoe oud een partij is. Een andere berekent de uiterste verkoopdatum: de plukdatum, plus hoe lang dat ras goed blijft in dat soort cel, min een vijfde als de cel warmer draait dan 1,5 °C. Kees schreef die formule na een slechte winter. Het is nog altijd de beste regel die iemand op het bedrijf heeft.

De regel die niemand opschreef. De gele kleur. Kees kleurt een rij als een partij als eerste weg moet. Ook dat is een regel. Alleen zit die in zijn hoofd en werkt hij alleen als Kees aan zijn bureau zit.

De regel in een opmerking. Bij één rij staat een notitie: ULO 2 niet open vóór februari. Wie nieuw is op het bedrijf, vindt die alleen door met de muis over precies de goede cel te gaan.

Niets hiervan hoeft opnieuw te worden ingetypt. Het moet gelezen worden.

Wat goed lezen oplevert

Wie goed leest, vindt ook de scheurtjes die elke spreadsheet krijgt die jarenlang meegaat.

  • Koelcel 2 staat er op twee manieren in. Drie rijen zeggen 2,4 °C. Eén zegt 1,0 °C, omdat iemand de compressor had nagekeken, vond dat die het prima deed en het getal overschreef. De uiterste verkoopdatum van die partij ontloopt daardoor de aftrek voor een warme cel en komt op nieuwjaarsdag uit in plaats van half december.
  • Een datum waar de formule stond. Bij een partij Boskoop is “31 maart” met de hand ingetypt in de kolom voor de uiterste verkoopdatum. De Britse afnemer wil ze graag tot het voorjaar hebben. De formule zegt begin februari.
  • Een partij zonder datum. Bij een partij Jonagold is de plukdatum leeg. Excel telt vanaf 1900, dus de partij is 46.339 dagen oud en de uiterste verkoopdatum valt in mei 1900.
  • Een oude partij die niemand kleurde. Kees’ gele regel gaat uit van ongeveer 60 dagen, voor elk ras. Santana blijft ongeveer 30 dagen goed. Eén partij Santana is 46 dagen oud, over de datum heen, en nog altijd wit.

Niets hiervan is de schuld van degene die de spreadsheet bijhoudt. Een spreadsheet kan u niet vertellen dat twee cellen hetzelfde betekenen, dat een getal vroeger een formule was of dat een kleur voor een regel staat. Hij bevat waarden en niets over wat ze betekenen.

Wat er verandert als hij het weet

Maak van dezelfde rijen een model en de vragen gaan van “geef me een middag” naar “hier, alstublieft”. U kunt ze allemaal zelf uitproberen in het appelvoorbeeld.

Hoeveel moet er vóór nieuwjaar verkocht zijn? 119 kisten, zo’n 38 ton, en twee partijen zijn al over de datum. Wie de spreadsheet sorteert op de kolom met de uiterste verkoopdatum, komt op 32 ton. Daarbij ontbreekt de partij met de overschreven temperatuur en telt de partij uit 1900 mee.

Kunnen we de kerstactie van de supermarkt vullen zonder een ULO-cel te openen? Ja. De order is 150 kisten Jonagold, verpakt in de week voor kerst, en die moeten goed blijven tot half januari. Twee partijen in de koelcellen dekken dat, met 195 kisten over. Met het openen van ULO 2 was in december de klok gaan lopen voor 188 kisten Elstar en 375 kisten Jonagold, en precies dat moest Kees’ opmerking voorkomen.

Welke partijen moeten als eerste weg? Vier. De twee partijen Santana die over de datum zijn, en twee partijen Elstar in de warme cel die half december weg moeten zijn. De spreadsheet had er één van gekleurd.

Wat kost de vermoeide compressor in koelcel 2 ons? Tot 30 dagen verkooptijd op 70 ton appels, goed voor zo’n € 56.000. Schuif in het voorbeeld de temperatuur van de cel terug onder de 1,5 °C en kijk hoe de data weer naar januari schuiven.

Elk antwoord vermeldt de rijen die het gebruikte, dus niets is een black box. De regels zijn die van Kees zelf, precies zoals hij ze schreef, inclusief de 0,8 en de 1,5 °C.

Wat het niet is

Het is geen nieuw systeem dat Kees eerst moet leren voordat er iets werkt. De eerste versie leest de werkmap die hij al bijhoudt, en die kan hij gewoon blijven bijhouden.

Het is geen AI die dingen verzint. Het model berekent uiterste verkoopdata op dezelfde manier als de spreadsheet, alleen consequent, op elke rij, elke ochtend. Waar AI zijn plek verdient, is bij het lezen van de spreadsheet zelf (zien dat kolom C een lijst met cellen is, dat de gele kleur een regel is, dat een opmerking een instructie bevat) en doordat iedereen een vraag in gewone woorden kan stellen.

En het is geen oordeel over de spreadsheet. De spreadsheet is de reden dat er überhaupt iets te modelleren valt.

“AI-ready” zijn: vooral vijf gewoontes

De sector praat over AI-readiness alsof het iets is wat je kunt kopen. Meestal is het een handvol gewoontes, en de meeste telers, handelaren en verwerkers hebben er al een paar.

  1. Eén rij per ding. Eén partij, één rij. Niet één rij per partij, plus een totaalrij, plus een rij voor het stuk dat is nagesorteerd.
  2. Typ alles maar één keer. De temperatuur van een cel hoort bij de cel. Zet hem op één plek en zoek hem overal anders daar op.
  3. Regels in formules, niet in uw hoofd. Kleurt u een rij op het oog, schrijf dan op wanneer u dat doet. Die zin is een regel die een model kan uitvoeren.
  4. Typ nooit over een formule heen. Wil de afnemer een andere datum, voeg dan een kolom toe voor wat er is afgesproken. Overschrijf niet wat de appels in werkelijkheid gaan doen.
  5. Zet overal een datum bij. Een partij zonder datum is een partij die niemand kan plannen.

Hiervoor is geen software nodig. Wel een ochtend en een beetje discipline. Doe het, en het model staat al grotendeels.

Zo zouden we het met u aanpakken

Dit is het werk dat we het liefst doen, en het begint bij wat u al heeft, niet bij een leeg systeem.

  1. Stuur ons de spreadsheet. De echte, met de kleuren en de kopieën.
  2. We lezen hem en laten u zien wat erin zit. Meestal binnen een week: de dingen, de regels, de regels die niemand opschreef, en de scheurtjes. De meeste teams vinden dit deel op zich al nuttig.
  3. We dichten de scheurtjes samen. Meestal zijn dat de vijf gewoontes hierboven, in uw eigen spreadsheet.
  4. We bouwen de eerste vraag. De vraag die nu iemand elke week een middag kost. Voor Kees is dat: “wat moet er vóór nieuwjaar weg?”
  5. Daarna bouwen we eromheen. De toezegging aan de afnemer, de melding als een cel te warm wordt, de weekplanning. Uw team blijft werken zoals het nu doet, met minder middagen die opgaan aan rekenwerk.

Het model zat al in de spreadsheet. Wij helpen u eromheen te bouwen.

Stuur ons uw spreadsheet

Geschreven door JordanMakeBetter · Osaka

Laten we het beter maken.

Vertel ons waar de dag blijft in uw bedrijf. In dertig minuten vertellen we u wat we als eerste zouden veranderen.

[email protected] Sofia · Zagreb · Berlin · London · Warsaw · Osaka